Najpiękniejsze miejsca w Polsce

Twierdza Modlin

Są miejsca na ziemi, które ze względu na walory geograficzne odgrywają ważną rolę w dziejach Państwa bądź jako ośrodki handlowe, bądź też jako punkty obronne.

Do tych ostatnich zaliczyć należy Modlin położony na wysokim prawym brzegu Narwi uchodzącej do Wisły.

Opisując Modlińską Twierdzę należy się wyjaśnienie, że to nie Napoleon był prekursorem i pomysłodawcą, aby u zbiegu Narwi i Wisły wybudować warowną twierdzę. Z takimi zamiarami nosili się już od 1791 r. Rosjanie uznając, że zbieg Wisły i Narwi jest ważnym strategicznie miejscem. Autorem projektu twierdzy był inżynier van Suchtelen z pochodzenia Holender.

Twierdza miała nosić nazwę pobliskiego miasteczka Zakroczym. Projekt zakładał, że twierdza będzie bardziej niż obecnie oddalona od rzek; miała być to twierdza typu bastionowego, z wysuniętymi w kierunku zachodnim fortami. Projekt ten jednak nie został wcielony w życie.

Przypomnijmy, że w 1807 r., za sprawą Napoleona, utworzona zostaje namiastka Państwa Polskiego Księstwo Warszawskie.

Napoleon, znany z tego, że był wytrawnym strategiem wojskowości, wiedział, że do prowadzenia skutecznej ofensywy „Wielkiej Armii" niezbędne będzie stworzenie zaplecza logistycznego dla działań wojennych.

Postanowił, doceniając położenie Modlina, wybudować tutaj twierdzę mającą pierwotnie służyć jako magazyn żywności. W zamyśle Napoleona miała to być twierdza tymczasowa, zlokalizowana na dwóch kępach, które ówcześnie znajdowały się u ujścia Narwi do Wisły.

Decyzję o budowie twierdzy w Modlinie, Napoleon podjął w grudniu 1806 r. Rozkaz o zaprojektowaniu i wybudowaniu twierdzy otrzymał szef inżynierii „Wielkiej Armii", generał Prosper de Chasseloup-Laubat.

Podczas rozpoznawania terenu generał dostrzegł lepszą od proponowanej przez Napoleona lokalizację tu, gdzie istnieje współcześnie. Przystąpił do projektowania i na początku 1807 r. rozpoczęto budowę.

Jak podają źródła historyczne, budowa twierdzy była prowadzona w niezbyt szybkim tempie. Mimo tego już w końcu kwietnia 1809 r. twierdza uzyskała wstępną gotowość bojową.

Kolejne lata to rozbudowa twierdzy. W 1810 r. Napoleon zmienia koncepcję przeznaczenia twierdzy z tymczasowego magazynu żywności na obóz warowny. Zmienia również wykonawcę twierdzy. Miejsce Chasseloup'a zajmuje znakomity fachowiec, Jean Mallet de Granville.

Jak wynika z raportów, we wrześniu 1811 r. przy pracach nad rozbudową twierdzy uczestniczyło 19000 ludzi. Rok później, w obliczu nieuniknionej już wojny francusko rosyjskiej, prace w twierdzy przybrały jeszcze większego rozmachu, jednak mimo to nie udało się ukończyć w całości wszystkich umocnień.

Wyprawa na Moskwę zakończyła się klęską Napoleona i siły rosyjskie rozpoczęły kontratak spychając „Wielką Armię" na zachód. Do Modlina armia rosyjska w ilości 36 000 żołnierzy dotarła 5 lutego 1813 r. Z istniejących ówcześnie twierdz, Modlin bronił się najdłużej. Pod naporem armii rosyjskiej poddał się dopiero 1 grudnia 1813 r.

Jako ciekawostkę należy podać, że w omawianym okresie, w związku z napływem siły roboczej do budowy twierdzy, ówczesne władze poważnie rozważały możliwość nadania Modlinowi statusu miasta. Ostatecznie jednak nie zdecydowały się na ten krok.


BRAMA PÓŁNOCY

W latach 1809-1811, budując twierdzę, wkomponowano w wał ziemny między bastionem numer II i III bramę komunikacyjną- Bramę „Północy", zwaną również „Płocką" lub „Księstwa Warszawskiego".

Brama została wzniesiona jako budowla dwukondygnacyjna z centralnym wjazdem sklepionym łukowo, bronionym z otworów artyleryjskich po lewej i prawej stronie. Była to w tym czasie jedyna brama w twierdzy, która łączyła drogi z Warszawy przez Jabłonnę i Nowy Dwór z drogą w kierunku Płocka.

Bardzo ciekawym i unikatowym elementem architektonicznym, zachowanym do dziś, jest zwornik kamienny w kształcie trapezu, umieszczony w łuku zamurowanej bramy od strony zewnętrznej, na którym znajduje się płaskorzeźba orła Księstwa Warszawskiego z kluczami w szponach i napisem Brama „Północy" oraz rok powstania - 1811.

Brama spełniała swe funkcje do czasu wielkiej rozbudowy twierdzy w latach 1832 -1841. Wtedy to w obwodzie wewnętrznym powstały następne dwie bramy zwiększające płynność komunikacji, a Brama „Północy" została zamurowana i stała się działobitnią podwałową z trzecim otworem artyleryjskim, umieszczonym centralnie w zamurowanym świetle bramy.

Brama „Północy", obok oskarpowania I bastionu, działobitni Napoleona i prochowni wewnątrz bastionu nr III, jest najstarszym zabytkiem murowanym w Twierdzy Modlin, pamiętającym jej narodziny.


PROCHOWNIE

Wraz z rozbudową twierdzy i wprowadzeniem na jej uzbrojenie coraz liczniejszej artylerii, powstał problem bezpiecznego przechowywania i magazynowania prochu, ładunków prochowych, kul armatnich i karabinowych. Pierwszą murowaną „Prochownię" zbudowano w 1811 r., w szyi bastionu nr III.

Następne „Prochownie" powstawały w drugiej połowie XIX wieku wraz z rozbudową pierwszej linii fortów, na zapleczu której zbudowano dziewięć „Prochowni" ceglanych zabezpieczających forty w amunicję. W późniejszym okresie modernizowano je betonem.

W samej cytadeli natomiast na przełomie XIX i XX w. zbudowano dodatkowo pięć jednokomorowych „Prochowni" betonowych o sklepieniu kolebkowym i grubości stropów do 2,5 m betonu. Dwie wzniesiono w szyjach bastionu numer II i IV oraz potężne trzy „Prochownie" na zapleczu każdej z koron obwodu zewnętrznego. Wszystkie przysypane były grubymi czapami ziemnymi.

O znaczeniu Twierdzy Modlin może świadczyć ilość przechowywanych w niej zapasów amunicji. W 1830 r., w chwili wybuchu powstania listopadowego w twierdzy znajdowało się około 12 milionów ładunków karabinowych i 5600 pudów prochu (1 pud x ok. 16 kg).  

Zapasy te znacznie zasiliły armię powstańczą. Natomiast w okresie powstania styczniowego w twierdzy przechowywano 49000 pudów prochu i 20,5 miliona gotowych ładunków do karabinów piechoty i kawalerii oraz duże ilości broni strzeleckiej i dział. W twierdzy znajdowało się również tzw. laboratorium, gdzie można było produkować amunicję.



REDUTA "NAPOLEONA"

Reduta "Napoleona" jest jedną spośród czterech zachowanych budowli murowanych, pochodzących z czasów Księstwa Warszawskiego. Jest to kwadratowa wieża artyleryjska - działobitnia z dziedzińcem pośrodku, budowana na wzór francuskich wież nadmorskich.

Działobitnie zaczęto wznosić na zapleczu Korony „Utrackiej" w czasie rozbudowy Twierdzy Modlin w 1811 r., jednak z chwilą rozpoczęcia przez Napoleona wyprawy na Rosję prace przy reducie przerwano.

Dalsze prace podjęto już w czasie panowania Rosjan w twierdzy w latach 1814 -1815. Pomieszczenia parterowe budynku przeznaczone były na magazyny żywności, amunicji i wody dla załogi liczącej około 300 żołnierzy.

W okresie Królestwa Polskiego w Modlinie zasadniczo nic w kwestii rozbudowy nie zrobiono. Dopiero po powstaniu listopadowym, gdy w 1831 r. przestało ono istnieć, Rosjanie docenili położenie twierdzy i zdetermi­nowani ówczesną sytuacją polityczną Europy, włączyli Mo­dlińską Twierdzę do systemu obrony Carskiej Rosji.

Modlin, z racji położenia, stał się miejscem zarówno przyczółka, jak i obrony zachodnich krańców imperium rosyjskiego. W 1834 r. Modlinowi nadano nową nazwę Nowogieorgiewsk. Nazwa ta jako urzędowa przetrwała do 1915 r.

W 1832 r. rozpoczęto wielką rozbudowę twierdzy. Kierownictwo nad rozbudową objął generał inż. Iwan Iwanowicz Dehn.

W roku 1844 naprzeciw twierdzy w widłach rzek zbudowano wspaniały wielki spichlerz.

W latach 30-tych XIX w. uzupełniono Twierdzę Modlin na polecenie gen. Todlebena, budując po 1834 r. wewnątrz francuskiego rdzenia bastionowego dwukilometrowy obwód obronnych koszar obliczonych na 20 tys. żołnierzy, charakterystyczny dla fortyfikacji rosyjskich (podobne koszary miały twierdze Dęblin i Brześć).

Koszary, osłaniane z czterech kaponier, stały się ostatnim bastionem Twierdzy Modlin.

Twierdza Modlin miała duże znaczenie w drugiej połowie XIX w. Dlatego też, przygotowując powstanie styczniowe, planowano przejęcie twierdzy z pomocą junkrów i innych żołnierzy przebywających w twierdzy, a należących do organizacji powstańczych. Wówczas w twierdzy było 70000 karabinów i 800 armat. Byłoby to więc nie lada zasilenie sił powstańczych. Niestety, spisek ten nie udał się i przez okres działań powstania styczniowego Twierdza Modlińska przez cały czas była w rękach Rosjan.

Równocześnie z budową różnych dzieł fortyfikacyjnych, podjęto budowę olbrzymich koszar. Miały one zarys nieregularnego sześcioboku. Koszary miały spełniać rolę ostatniego śródszańca. Z racji tej nazywane są również koszarami obronnymi.

Jednak najprawdopodobniej w okresie lat 20-tych XX w. straciły ten charakter. Strona zewnętrzna koszar miała strzelnice artyleryjskie, natomiast strona wewnętrzna była wykorzystywana na izby żołnierskie.

Koszary były ogrzewane okrągłymi piecami, pokrytymi blachami. Od zewnątrz nie są one otynkowane, mur jest z surowej cegły. Zastosowano tu też sklepienia kolebkowe, jako że są one bardziej odporne na zburzenie. Odcinek nadnarwiański wieńczą dwie Wieże „Biała" i „Czerwona".

W zespole koszar znajduje się osiem bram, z których trzy są zamurowane. Na zachód od Wieży "Czerwonej" koszary mają przybudówkę Kojec „Artyleryjski". Zróżnicowane są też wysokością mają od dwóch do czterech kondygnacji. Zróżnicowanie to wynika z ukształtowania terenu.

Kompleks koszarowy ma długość 2250 m i jest to najdłuższy budynek obronny w Europie. Budowę ich rozpoczęto w 1832 r. W roku 1838 odcinek nadnarwiański był już gotowy. W roku 1844 cały kompleks koszar obronnych został ukończony. Koszary mogły pomieścić, wg różnych źródeł, od 17 000 do 20 000 załogi. Wewnątrz dziedzińca koszar powstały: wieża ciśnień, cerkiew i sanitariaty.

W celu umożliwienia wydostania się kilkunastotysięcznej załogi z potężnych ko­szar poza obręb twierdzy, wybudowano dwie bramy, które zarazem miały charakter obronny.

Jedna z nich w okresie rosyjskim nazywana była „Wrotami Michajło- wskimi". Od roku 1918 jest to Brama „Księcia Józefa Poniatowskiego".

Brama miała klasycystyczny wystrój architektoniczny, a od strony połu- dniowej (strony koszar) jej architekturę wzbogacono kolumnami toskańskimi.

Ciekawostkę stanowi fakt, że w przeszłości do bramy przez fosę wiódł drewniany most na ceglanych filarach, które rozebrano po II wojnie światowej.

 

W podobnym celu, w jakim wybudowano Bramę "Ks. Józefa Poniatowskiego", zbudowano Bramę noszącą imię „gen. Jana Henryka Dąbrowskiego". Od strony zewnętrznej otrzymała ona wystrój neogotycki .

Zewnętrzny próg bramy (podobnie zresztą jak "Ks. J. Poniatowskiego") znajdował się wysoko nad rowem fortecznym  (fosą suchą), na skraju stoku wałów. 

By umożliwić żołnierzom i pojazdom wydostanie się na zewnątrz, od bramy wybudowano w fosie na ceglanych filarach most o nawierzchni drewnianej z poręczami. Filary tego mostu zachowały się do dzisiaj.

Ciekawostką jest fakt, iż most w niedalekiej odległości od bramy wchodził w łuk. Takie rozwiązanie podyktowane było względami obrony przed skutkami ognia artyleryjskiego przeciwnika.

 

Reprezentacyjna Brama zwana "Ostrołęcką" znajduje się we wschodniej części twierdzy nad Narwią.

Jest to trzykondygnacyjna brama obronna z 1836 r. z centralnie położoną w nadziemiu przelotnią.  Już w latach I wojny światowej lub wcześniej w bramie tej przebito drugą przelotnie. W późniejszym czasie przeprowadzono przez nią tory kolejki wąskotorowej, która biegła nad Narwią.

Od strony zewnętrznej, na parterze, bramę zaopatrzono w pary strzelnic po obu stronach przelotni oraz w 6 osi artyleryjskich na pierwszym piętrze. Parapety wszystkich strzelnic wykonano z kamienia.

Brama "Ostrołęcka" od wewnątrz ma cechy architektury klasycystycznej. Od tej strony na drugiej kondygnacji znajdują się trzy półkoliste okna, a zwieńczona łukiem przelotnia bramy obramowana jest parami pilastrów jońskich.

Działobitnia „gen. Dehna" została postawiona przed szpiclem I bastionu w roku 1839. Działobitnia jest potężną, trzy kondygnacyjną pół okrągłą wieżą artyleryjską z wydłużonymi, lecz i obniżonymi końcówkami.

Postawiona została na wzniesieniu terenowym i miała wielkie pole ostrzału. W dodatku wieża ta posiadała wielką koncentrację ognia, bo wyposażona została w 52 osie artyleryjskie

Działobitnia została ponadto otoczona fosą z murowaną przeciwskarpą strzelecką w postaci tzw. „muru Carnota". Dolna kondygnacja wieży zaopatrzona była w system chodników.

Ciekawostką jest fakt, że do tych podziemi można się było dostać tunelem od strony magazynu zbożowego. Obecnie tunel jest odkopany i przeznaczony do zwiedzania. W działobitni znajduje się Muzeum Kampanii Wrześniowej i Twierdzy Modlin.

Południowy, nadnarwiański odcinek koszar wieńczą dwie wieże. Jedna z nich, usytuowana od strony zachodniej, nazywana jest Wieżą "Czerwoną" lub "Tatarską".

Wieża powstała w okresie wielkiej rosyjskiej rozbudowy w latach 1832-41. Jej potoczna nazwa pochodzi z czasów zaborów, kiedy to mieszkańcami wieży jak i przylegającego do niej odcinka koszar, byli muzułmanie.

Dowództwo garnizonu obawiając się niepokojów na tle religijnym i narodowościowym, wyznaczyło na miejsce kwaterowania żołnierzom pochodzącym z Kaukazu właśnie ową wieżę. Pozostali żołnierze stacjonujący w twierdzy nazywali to miejsce „Koszarami Kaukaskimi" lub Wieżą „Tatarską".

Zewnętrzny wygląd Wieży „Czerwonej", sugerujący jej obronny charakter, może być mylący. Wieża posiada wprawdzie strzelnice "kluczowe", lecz nie ma możliwości ustawienia przy nich armat ze względu na brak platform.

Na górnym tarasie twierdzy znajdował się telegraf optyczny, służący do komunikacji z Cytadelą Aleksandrowską w Warszawie, a za jej pośrednictwem z Petersburgiem.

Wieża pnie się na wysokości 45 m nad lustrem wody, roztacza się z niej wspaniały widok na okolicę, w tym na ruiny neorenesansowego spichlerza.

Na przeciwległym krańcu budynku koszarowego, w odległości 950 m od Wieży„Czerwonej" wznosi się Wieża „Biała". W przeciwieństwie do Wieży „Tatarskiej", ta została otynkowana.

Wybudowano ją w latach 1832-1844 na wschodnim krańcu południowego skrzydła koszar. Wieża spełniała dwie funkcje. Obserwacyjną i obronną.

Posterunek obserwacyjny przebywający na wieży miał za zadanie obserwować wnętrze dziedzińca koszarowego i meldować o wszelkich nieprawidłowościach i odstępstwach od regulaminu obowiązującego wszystkich żołnierzy zamieszkujących budynek koszarowy.

W nadbudówce ściany frontowej dolnego tarasu umieszczono sześć osi artyleryjskich, skierowanych w stronę przedmościa nowodworskiego, natomiast od strony dziedzińca w nadbudowie znajdują się trzy pary okien.

Dolny taras otoczony jest wysoką balustradą natomiast w nadbudowie tarasu górnego o wysokości dwu kondygnacji nie ma ozdobnych strzelnic, jak w przypadku Wieży „Czerwonej"; są zwykłe otwory okienne wstawione w prostokątne i łukowe wnęki elewacji zewnętrznej.

Gruntowna modernizacja twierdzy przeprowadzona przez Rosjan w latach 1832-1841 spowodowała rozbudowę Korony „Utrackiej", która znajduje się w zachodniej części twierdzy.

Rozbudowę oparto na starej koronie, powstałej w czasach Księstwa Warszawskiego o zdeformowanym narysie bastionowym.

Ciekawostkę stanowi fakt, że twierdza po usypaniu wału zewnętrznego, na podstawach wcześniej istniejących koron, została przystosowana tylko do obrony bliskiej, co podyktowane było donośnością ówczesnej artylerii, a obrona miała za zadanie nie dopuszczać przeciwnika do środka twierdzy.

Wewnątrz dziedzińca koszarowego (cytadeli) stoi pięknie opracowana pod względem architektonicznym neogotycka wieża ciśnień. Jest to budowla prawdopodobnie zaprojektowana przez polskiego architekta.

Zbudowana na planie koła (ośmioboku), jest murowana z cegły, otynkowana i dwukondygnacyjna. Otoczona została wydatnymi filarami, będącymi przyporami, utrzymującymi sklepienie nad zbiornikiem wodnym.

Sam zbiornik, znajdujący się na drugiej kondygnacji, umieszczony jest na potężnych filarach i ma 12,5 m średnicy oraz ok. 3 m wysokości. Wierzchołki przypór są zwieńczone ponad dach. Wieża sprawia wrażenie lekkiej budowli o charakterze pałacyku.

Przestrzenie pomiędzy przyporami zadaszono, tworząc w ten sposób wnęki. W nich umieszczone są wylewki wody, każda umocowana w otwartej paszczy lwa. Zasadniczo we wnęce znajduje się jedna głowa lwa, z której pobierano zimną wodę prosto ze zbiornika.

Jednak w trzech (od strony północnej) znajdują się po dwie wylewki z mniejszymi głowami lwów. Tam pobierać można było wodę podgrzaną, bo tuż za ścianą znajdował się piec grzewczy. W ścianę wnęki wmurowano kamienne koryto, przeznaczone do pojenia koni.

Do wnętrza wieży wchodzi się przez bogato dekorowane rozetami kwiatowymi dwuskrzydłowe drzwi. Wieżę oddano do użytku 1847 r. Wydaje się, że wieża ta funkcjonowała jeszcze w 1939 r., ale wykorzystywana była tylko do pojenia koni.

KASYNO OFICERSKIE

Budynki „Carskie" zostały wybudowane w latach 1897-1903 jako budynki o charakterze mieszkalnym dla żołnierzy rosyjskiej armii. Są dwukondygnacyjne i niepodpiwniczone.

Nad klatkami schodowymi, które są obecnie w opłakanym stanie, znajdują się dekoracyjne szczyty, niekiedy z datami budowy. Pomiędzy budynkami wybudowano komórki, w których składowano opał.

Ciekawostką jest fakt, iż w wojsku rosyjskim istniał wyraźny podział pomiędzy oficerami a podoficerami. Dowodem na to są dwa skupiska bloków carskich.

Kwatery dla oficerów wybudowane zostały przy obecnej ul. księcia Józefa Poniatowskiego a dla podoficerów w trójkącie ulic Moniuszki, Kadetów i Szpitalnej.

I WOJNA ŚWIATOWA

Siły niemieckie docierają pod twierdzę w połowie lipca 1915 r. Niemcy blokują twierdzę od strony zachodniej i północnej. Od południa, po zdobyciu Warszawy, pod twierdzę podchodzi tzw. Westerhagena w sile 80 tys. żołnierzy z ciężką bronią artyleryjską. 10 sierpnia twierdza zostaje odcięta od rosyjskich wojsk polowych, a 13 rozpoczyna się ostrzał artyleryjski fortów.

Po zdobyciu fortów, 19 sierpnia wojska niemieckie przypuszczają atak na samą cytadelę i tego samego dnia o 19.00 zdobywają twierdzę, a Rosjanie kapitulują. W twierdzy w owej chwili znajdowało się 105 tys. ludzi, ale była to siła nie najlepiej wyposażona. Karabiny posiadało tylko 39 tys. żołnierzy, było około 1000 armat, ale o przestarzałej konstrukcji.

W czasie kapitulacji Rosjanie poczynili w twierdzy i jej sąsiedztwie znaczne szkody. Zniszczyli mosty na Narwi i Wiśle. W wyniku ofensywy niemieckiej na twierdzę została spalona znaczna część Nowego Dworu. 20 sierpnia 1915 r. twierdza i Nowy Dwór dostały się pod panowanie niemieckie, na szczęście tylko na trzy lata.

 

WOJNA POLSKO-BOLSZEWICKA

Niedługo po zakończeniu I wojny światowej twierdza znów stała się miejscem działań wojennych. Już w lutym 1919 r. wybucha wojna polsko-radziecka. W okresie tym dowódcą twierdzy był płk. Edward Malewicz, postać znacząca w historii II Rzeczypospolitej i samej twierdzy.

W sierpniu 1920 r. gen. Sikorski nakazuje urządzić kwaterę armii polskiej w Nowym Dworze, w koszarach przy ul. Paderewskiego.

Twierdza miała w założeniach spełniać rolę przyczółka w obronie Warszawy. Stacjonowała tutaj 5 armia pod dowództwem gen. Sikorskiego w sile 46.000 ludzi. Siły te nazywano „grupą Modlin". Linia obrony zlokalizowana została na północnym brzegu Narwi i zachodnim brzegu Wkry.

W trakcie działań wojennych radzieckiemu agresorowi udało się przejąć w dniach 13 i 14 sierpnia część fortów od północnej strony twierdzy, jednakże już 15 sierpnia dostały się z powrotem w ręce polskie.

Elektrownię w Twierdzy Modlin uruchomiono w 1924 roku w klasycystycznym budynku nad Narwią na wysokości Wieży „Białej".

Pierwszy generator prądu stałego napędzała 200-konna maszyna parowa. Kilka miesięcy pó­źniej uruchomiono generator prądu zmiennego trójfazowego o napięciu 5000 V. Pod koniec roku zaś zakończono pracę nad budową linii wysokiego napięcia długości 8 km.

W ciągu kolejnych lat elektrownię modernizowano wyposażając ją w dwa silniki spalinowe napędzane mazutem i agregaty prądotwórcze. Trzy działające wówczas agregaty dawały napięcie 6500 V i zaopatrywały w energię ele­ktryczną nie tylko Modlin, ale również Nowy Dwór.

Elektro­wnia pracowała do połowy lat 50-tych XX w., kiedy to rozbudowa państwowej sieci energetycznej i włączenie jej w struktury miasta i twierdzy, zdecydowały o jej zamknięciu. Do dnia dzisiejszego w dość dobrym stanie zachował się zbiornik mazutu.

OKRES II RZECZPOSPOLITEJ

Okres niepodległości nie uśpił życia zarówno wojskowego, jak i gospodarczego w samej twierdzy oraz wokół niej. Twierdza została zagospodarowana na licznego rodzaju szkoły wojskowe, a wokół niej podjęto próbę organizacji życia społeczno-gospodarczego.

W latach 1919-1926 w koszarach mieściła się szkoła Kadetów, Szkoła Podchorążych Broni Pancernych, Centrum Wyszkolenia Saperów i wiele innych prestiżowych jednostek Wojska Polskiego.

W kwestii dotyczącej rozbudowy twierdzy niewiele się działo. Naprawiano głównie fortyfikacje zniszczone w ofensywie niemieckiej z roku 1915.

Ważnym wydarzeniem była budowa pierwszej nowoczesnej elektrowni zasilającej w prąd nie tylko twierdzę, ale też Nowy Dwór. Elektrownia ta działała do lat 50-tych XX wieku.

W Modlinie powstała również stocznia i I port Marynarki Wojennej II Rzeczypospolitej. W stoczni modlińskiej budowano mniejsze jednostki pływające.

Tutaj zostały wyprodukowane takie jednostki jak: trałowce „Rybitwa" i „Czajka", kutry dla Flotylli Straży Granicznej „Mazur", „Ślązak", „Kaszub" oraz pościgowiec „Batory".

Nekropolię w kształcie litery „L" ulokowano w zachodniej części twierdzy obok drogi biegnącej do Zakroczymia. Cmentarz ten założyła armia niemiecka w związku z walkami o twierdzę w 1915 r. Straty wojsk oblężniczych musiały być duże, skoro w 1916 r. powstał pomnik ku czci poległych żołnierzy niemieckich.

Po odzyskaniu niepodległości (w latach 1918 - 1929) w miejsce niemieckiego pomnika, na części dawnego cokołu, postawiono metalowy krzyż i umieszczono napis/1914-1918/PAMIĘCI/POLEGŁYCH ŻOŁNIERZY/TU POCHOWANYCH /

Najstarszymi grobami polskich żołnierzy są groby legionistów polskich, zmarłych w modlińskim szpitalu w latach 1917-1918.

W głębi cmentarza znajduje się symboliczne mauzoleum w miejscu pierwotnego pochówku pierwszego komendanta twierdzy w niepodległej Polsce, płk Edwarda Malewicza.

Na cmentarzu jest pochowana również duża grupa żołnierzy polskich, poległych podczas wojny polsko-rosyjskiej w sierpniu 1920 r. Inwentaryzacja grobów przeprowadzona w latach 70-tych XIX w. ustaliła ich ilość na 325 mogił, (wśród nich dwie mogiły żołnierzy rosyjskich oraz mogiła oficera francuskiego.)

W okresie międzywojennym grzebano tu również ludność cywilną pełnił on bowiem wówczas rolę cmentarza parafialnego św. Barbary.

Walki we wrześniu 39 r. przyniosły duże straty w szeregach obrońców. W sumie w wyniku walk, na skutek odniesionych ran lub w zbiorowych egzekucjach, straciło życie ponad 2000 polskich żołnierzy. Pochowano ich na różnych cmentarzach.

Na modlińskiej nekropoli znajduje się 119 mogił nieznanych z nazwiska żołnierzy, poległych w obronie Modlina.

Po wyzwoleniu cmentarz dalej pełnił swoją funkcję. Świadczą o tym groby pilotów poległych w trakcie szkoleń, jaki groby ludności cywilnej.

Ostatecznie w 1962 r. cmentarz został zamknięty, a pod koniec lat 80-tych, z inicjatywy polsko - niemieckiej fundacji „Pamięć", poddano renowacji część cmentarza. Postawiono wówczas nowy pomnik po­święcony pomięci żołnierzy polskich, poległych w latach 1920-1939 r.

Okres powojenny

Po okupacji Modlin był bardzo zniszczony. Jednostki polskie wkraczające do twierdzy zajmowały jedynie nieuszkodzone części koszar.

W kwietniu 1945 r. do Modlina z Chełmna zostaje przeniesiona Oficerska Szkoła Broni Pancernej. Istniała tutaj do czerwca 1947 r. Po wojnie Modlin gościł również Podoficerską Szkołę Saperów, Pułk Łączności, batalion radiotechniczny. Tutaj znajdowały się archiwa MON i Wojsk Lotniczych.

Oprócz stacjonujących wojsk lądowych, powojenna historia Modlina związana była z lotnictwem. Już w roku 1945 do Modlina przybywa polska jednostka samolotów szturmowych, w latach 50-tych stacjonują tutaj dwa pułki bombowe. W tym czasie trwa budowa lotniska.

W 1958 r., kiedy lotnisko jest już gotowe, w Modlinie formuje się Wyższa Szkoła Pilotów, po dwóch latach jej działalności zostaje przekształcona w Centrum Szkolenia Lotniczego. Centrum zostało zlikwidowane w 1974r. Od tego roku w Modlinie stacjonuje 38 lotniczy pułk szkolny, który był częścią składową Wyższej Oficerskiej Szkoły Lotniczej w Dęblinie.

Dziś Modlin nie pełni już strategicznych funkcji militarnych. Zmieniły się czasy, zmieniło się wojsko.

Twierdza nie jest już wykorzystywana przez armię, pozostaje jednak bardzo ważnym miejscem w historii Polski. Stanowi wielką atrakcję turystyczną a liczne obiekty zachowane w doskonałym stanie, przyciągają coraz większą liczbę turystów.


POMNIK OBROŃCÓW MODLINA